Πολλαπλή νοημοσύνη

Για εμάς τους μεγαλύτερους, αν γυρίσουμε το χρόνο πίσω, στα μαθητικά μας χρόνια, θα θυμηθούμε ότι τότε μοιράζονταν οι μαθητές στους «καλούς» οι οποίοι είχαν καλές επιδόσεις στα φιλολογικά και στα μαθηματικά, αφήνοντας τους υπόλοιπους στο περιθώριο. Οι μεν πρώτοι θεωρούνταν «υψηλής αντίληψης» αφού κατάφερναν να εισαχθούν σε πανεπιστημιακές σχολές και οι υπόλοιποι θεωρούνταν «μη παραγωγικοί» τότε.

Αν ψάξουμε να δούμε τι έκαναν αυτοί οι τελευταίοι μαθητές θα εκπλαγούμε. Αρκετοί από αυτούς πέτυχαν πολλά στη ζωή τους, έγιναν επιτυχημένοι επιχειρηματίες, τεχνίτες, καλλιτέχνες… αρκετά παραγωγικοί, ενώ είναι αλήθεια ότι μερικοί άλλοι δεν έκαναν και πολλά πράγματα στη ζωή τους.

Σκεφτόμενοι από άλλη οπτική γωνία, διαφορετική από την τότε εποχή, οι θεωρούμενοι «χαμηλής αντίληψης» μαθητές, δεν είναι πράγματι έτσι, αφού πολλοί από αυτούς κατάφεραν να διακριθούν αργότερα και να γίνουν παραγωγικοί. Κάτι μάλλον δεν θα έπρεπε να πήγαινε καλά με τις αντιλήψεις που υπήρχαν τότε στα σχολεία.

Πραγματικά, έπρεπε να φτάσουμε στα 1983 για να έρθει ο καθηγητής Γκάρτνερ, στο Χάρβαρντ, για να υποστηρίξει ότι η αντίληψη που έχουμε για την ευφυΐα δεν είναι εξολοκλήρου σωστή. Να υποστηρίξει ότι η νοημοσύνη κάθε ανθρώπου είναι τόσο μοναδική, όσο και το δακτυλικό του αποτύπωμα. Έτσι θα μπορούσαν να εξηγηθούν όλες αυτές οι ιστορίες των επιτυχημένων ανθρώπων, αυτοί που αποκαλούνταν υποτιμητικά «κουμπούρες» και οι οποίοι στη ζωή τους, κατόπιν διέπρεψαν. Χιλιάδες είναι τα παραδείγματα γύρω μας. Οι απόψεις του Γκαρτνερ, όπως περιγράφονται στο βιβλίο του «Η θεωρία της πολλαπλής ευφυΐας» (1983)  είναι σήμερα ότι πιο σημαντικό έχουμε στη γνωστική ψυχολογία και τις εφαρμογές της στο χώρο της εκπαίδευσης.

Εδώ γίνεται λόγος για ένα δείκτη νοημοσύνης που δεν αφορά μόνο τις παραδοσιακές ευφυΐες, συγκεκριμένα τη γλωσσική και τη λογικομαθηματική, αλλά και στις υπόλοιπες την ενδοπροσωπική και διαπροσωπική, τη μουσική τη σωματική – κιναισθητική και τις άλλες. Οι οποίες, αν ληφθούν εξίσου υπόψη, μπορούν να δώσουν (σύμφωνα με τον Γκαρτνερ) μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής του κάθε ανθρώπου.

Από τότε που ο Γκάρτνερ διαμόρφωσε την αρχική του λίστα, αυτή συνεχώς διευρύνεται και με άλλα είδη ευφυΐας. Η πρώτη περιελάμβανε επτά μορφές:

 Γλωσσική Νοημοσύνη — Ένα πλεονέκτημα που χαρακτηρίζει αυτούς που είναι πολύ καλοί στο χειρισμό της γλώσσας, της γραμματικής, της ποίησης, στο διάβασμα και στο γράψιμο, π.χ. δικηγόροι, φιλόσοφοι, συγγραφείς, διερμηνείς κ.α. Επίσης, η ικανότητα να μπορεί κάποιος  να εκφράσει αυτά που σκέφτεσαι με λέξεις, να διατυπώνει επιχειρήματα, να έχει προφορικό και γραπτό ειρμό.

 Λογικο-μαθηματική Νοημοσύνη — Φαίνεται ότι κάποιος είναι δυνατός σε αυτό το είδος όταν τα πάει ιδιαίτερα καλά με αριθμούς, μαθηματικά προβλήματα, αλγόριθμους κ.λπ., όταν βρίσκει λύσεις εκεί που οι άλλοι σπαζοκεφαλιάζουν. Είναι το είδος νοημοσύνης που κατακλύζει φυσικούς, μαθηματικούς  ή αυτούς με επιστημονικό πνεύμα, π.χ. γιατροί, μηχανικοί, προγραμματιστές, επιστήμονες κ.α.

Χωροταξική νοημοσύνη — Η αντιληπτική ικανότητα να δημιουργούμε ένα νοητικό μοντέλο ενός χώρου και μετά να το χειριζόμαστε και να λειτουργούμε χρησιμοποιώντας αυτό το μοντέλο. Επίσης, αν προσανατολίζεται κανείς εύκολα, αν αντιλαμβάνεται το χώρο γύρω του, τα αντικείμενα και τις διαστάσεις τους. Ναυτικοί, μηχανικοί, αρχιτέκτονες, διακοσμητές, γλύπτες και καλλιτέχνες (ζωγράφοι) πιθανόν όλοι έχουν ανεπτυγμένη χωροταξική νοημοσύνη.

Μουσική Νοημοσύνη — Μερικοί άνθρωποι έχουν το χάρισμα στο να συνθέτουν ή να παίζουν μουσικά όργανα. Αυτοί καταλαβαίνουν την μουσική και τις νότες και φανερά χαρακτηρίζουν τους μουσικούς, συνθέτες κ.ά.

Σωματοκινητική (κιναισθητική) Νοημοσύνη — H ικανότητα κανείς να διαχειρίζεται το σώμα του με ακρίβεια κινήσεων. Είναι το είδος της νοημοσύνης που δημιουργεί ένα μεγάλο αθλητή, χορευτή, τεχνίτη, ξυλουργό, γλύπτη κ.α.

 Διαπροσωπική Νοημοσύνη — Η ικανότητα να κατανοούμε και να εργαζόμαστε με άλλους ανθρώπους. Όπως και να αντιλαμβάνεσαι κανείς τις ανάγκες των άλλων, να «διαβάζει» τους χαρακτήρες και να προσαρμόζεται, να μπορεί να αλληλεπιδρά με επιτυχία σε ένα σύνολο, να κοινωνικοποιείται εύκολα. Πιθανότερα αυτή παρουσιάζεται σε καλούς πωλητές, πολιτικούς, μεσίτες, δασκάλους κ.α.

Ενδοπροσωπική Νοημοσύνη — Η ικανότητα να κατανοεί κανείς τον εαυτό του, να χρησιμοποιεί κάποιος τις ικανότητές του πιο επιτυχημένα. Τέτοιοι άνθρωποι μπορούν να πετύχουν σχεδόν σε κάθε τομέα που έχει σχέση με το εαυτό τους. Όπως και να μπορεί  να αναγνωρίζει και να κοντρολάρει τα συναισθήματα σου, να έχει επίγνωση των ικανοτήτων σου, των φόβων και των επιθυμιών του και να μπορεί να τα διαχειρίζεται προς όφελος του.

Τα δυο τελευταία είδη ευφυΐας, η ενδοπροσωπική και η διαπροσωπική, συνέθεσαν αυτό που ονομάζουμε σήμερα συναισθηματική νοημοσύνη. Όρο που επινόησε ο αμερικανός συγγραφέας και ψυχολόγος Ντανιέλ Γκόλεμαν στο γνωστό ομώνυμο βιβλίο του, το 1995, για να περιγράψει τη σημασία που έχει η ικανότητα στη διαχείριση των συναισθημάτων για τη διοίκηση και την ηγεσία. Να διαχειρίζεσαι κατά την κρίση σου τα συναισθήματα σου, να κατανοείς τα συναισθήματα των άλλων και να μπορείς να τα κατευθύνεις αποτελεσματικά στις σχέσεις μαζί τους. Ο ίδιος κατ’ αναλογία με το δείκτη IQ, πρότεινε το δείκτη EQ για τη μέτρηση αυτής της ικανότητας.

Από τότε που ο Γκαρτνερ και ο Γκολεμαν καταπιάστηκαν με τις νοημοσύνες, μας έκαναν να νιώθουμε περίεργα γιατί μέχρι πρότινος απορρίπταμε σαν «χαζό» κάθε άνθρωπο που δεν μοιραζόταν το ίδιο είδος γλωσσικής ή λογικομαθηματικής ευφυϊας  με εμάς. Κανείς δεν μπορεί να είναι έξυπνος σε όλα. H απόλυτη ευφυΐα δεν υπάρχει. Ακόμα και ο Αϊνστάιν, πρέπει να υπήρχαν στιγμές όπου ένιωθε αδαής μπροστά σε προβλήματα που δεν είχαν να κάνουν με τη φυσική ή τα μαθηματικά.

Οι μεγαλύτερες διάνοιες στην Ιστορία φαίνεται μάλιστα ότι υστερούσαν υπερβολικά στην ενδοπροσωπική νοημοσύνη. Πολλοί δεν μπορούσαν να διαχειριστούν την «κλίση» τους, ήταν αυτοκαταστροφικοί, απομονωμένοι από τον κόσμο. Κι όμως, τους θεωρούμε υποδείγματα εξυπνάδας.